Vaxtamálin

Töluverð umræða hefur skapast undanfarna daga vegna málflutnings í Hæstarétti í einu af hinum svokölluðu Vaxtamálum, þar sem tekið er fyrir mál tveggja lántaka gegn Íslandsbanka.

Í frumskýrslum um Arion banka og Íslandsbanka var aðdragandi málaferlanna reifaður og bent á að engin varúðarfærsla hefur verið færð þar sem bankarnir hafa metið það ólíklegt að málin tapist. Bankarnir hafa verið sýknaðir í öllum málum hingað til.

Þessi mál skjóta reglulega upp kollinum og ýmsir fjárfestar hafa þá miklar áhyggjur af þeim en svo gleymist þetta þess á milli.

Hér verður reynt að leggja mat á mögulegur niðurstöður og áhrifin vegna þeirra og fjallað um málin sem eina heild en auðvitað er mögulegt að niðurstöður verði ekki þær sömu milli bankanna.

Stutta svarið er að bankarnir eru ólíklegir til að tapa málinu, að mati AKKUR, en fari svo að þeir verði ekki sýknaðir eru áhrifin um 10% af eigin fé en áhrifin á verðmat aðeins um 6-7%.

Þrjár mögulegar niðurstöður koma til greina;

Það er mat AKKUR eftir að hafa rætt við ýmsa lögfróða aðila og aðra sérfræðinga að 1) sé líklegasta niðurstaðan, því næst 3) og 2) sé ólíklegast. Ef setja ætti líkur á mögulegar niðurstöður er það mat AKKUR að það séu töluverðar líkur á 1), eða um og yfir 60% á meðan líkurnar á 2) séu mjög litlar en innan við 10%.

Lögin sem málið byggir á, lög nr. 118/2016 um fasteignalán til neytenda („lögin“), eru byggð á tilskipun Evrópuþingsins 2014/17/ESB um fasteignalán til neytenda („tilskipunin“). Þegar lögin voru innleidd var bætt við málsgrein í 34. gr. laganna þar sem sérstaklega er tekið fram að „Byggist ákvörðun um breytingu á vöxtum ekki á viðmiðunargengi, vísitölum eða viðmiðunarvöxtum skal í samningi um fasteignalán greint frá skilyrðum og málsmeðferð við breytingu á vöxtum.“

Það er því tvennt sem þarf að horfa sérstaklega til í málinu og þyrftu bæði atriði að vera túlkuð lántakendum í hag til að bankarnir verði sakfelldir. Annars vegar þarf Hæstiréttur að komast að þeirri niðurstöðu að honum beri að dæma samkvæmt tilskipuninni eins og henni var ætlað að vera innleitt og ekki samkvæmt lögunum eins og þau voru innleidd. Þá er spurningin hvort tilskipanir frá Evrópuþingi eða íslensk lög séu rétthærri.

Ef Hæstiréttur ákveður að túlka skilmálana samkvæmt tilskipuninni og kemst að þeirri niðurstöðu að þeir séu óskýrir þá þarf hann líka að komast að þeirri niðurstöðu að þeir séu ósanngjarnir. Þótt að hluti lána sem um ræðir hefði mögulega verið betur settur ef breytilegir vextir hefðu t.d. fylgt stýrivöxtum er það ekki alltaf tilfellið. Sömuleiðis hefðu alls ekki allir lántakar betur settir ef upphaflegu breytilegu væri látnir standa óbreyttir.

Sem dæmi ef breytilegir íbúðalánavextir Íslandsbanka eru skoðaðir aftur í tímann þá lækkuðu þeir vissulega minna en stýrivextir lækkuðu frá upphafi árs 2020 þar til stýrivextir náðu botni. Lækkun stýrivaxta nam 225bps, úr 3,00% í 0,75%, á meðan breytilegir vextir Íslandsbanka lækkuðu um 175bps. Aftur á móti hækkuðu stýrivextir úr 0,75% í 9,25%, eða um 850bps, á meðan breytilegir vextir Íslandsbanka hækkuðu „aðeins“ um 760bps eða úr 3,4% í 11,00%.

Myndin hér að neðan sýnir þróun breytilegra vaxta Íslandsbanka, stýrivexti Seðlabankans og muninn þar á milli frá upphafi árs 2020. Álagið, eða munurinn milli vexti Íslandsbanka og stýrivaxta, jókst vissulega aðeins í upphafi tímabilsins. Hins vegar er lækkun álagsins, þegar vextir tóku að hækka aftur, mun meiri.

Ef niðurstaðan verður 1) þá er ekki þar með sagt að málinu sé endilega alveg lokið, hins vegar er því að öllum líkindum lokið gagnvart bönkunum. EFTA dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að ákveðin ákvæði í lánaskilmálum væri ekki í samræmi við tilskipun Evrópuþings. Þá er málið hins vegar farið að snúast um það að Alþingi hafi ekki innleitt tilskipanir frá Evrópuþingi með réttum hætti og íslenska ríkið gæti þar með verið orðið skaðabótaskylt.

Markaðurinn er auðvitað búinn að verðleggja inn mögulegt tap að einhverju leyti þar sem bréf bankanna hafa lækkað um ~5% frá hæstu gildum eftir að umræðan fór af stað. Hins vegar munu þau að öllum líkindum lækka töluvert meira ef dómsmálið tapast og hætt við að möguleg lækkun verði meiri heldur en hækkunin verði þeir sýknaðir.

Bankarnir hafa gefið það út að komi til þess að málið tapist hlaupi áætluð áhrif á bilinu 17-24ma hjá Arion banka og allt að 21ma hjá Íslandsbanka. Til einföldunar er miðað við 21ma hjá Arion banka líka enda er miðgildi bilsins 20,5ma.

Til þess að setja upphæðirnar í samhengi þá var eigið fé Íslandsbanka 222ma í lok annars ársfjórðungs og möguleg áhrif því allt að 9,3% af eigin fé. Eigið fé Arion banka nam 202mö á sama tíma og möguleg áhrif þeirra því 10,4%.

Áhrifin á niðurstöður verðmats eru þær að fyrir hverja 10ma sem framtíðar arðgreiðslur/endurkaup eru lækkaðar strax í upphafi lækkar niðurstaða verðmats um u.þ.b. 3%. Til upprifjunar var verðmatsniðurstaða í Frumskýrslum bankanna 164kr í tilfelli Íslandsbanka og 231kr hjá Arion.